Dr. Enes Kara
1. Giriş ve tanım:
Rinore, nazal kaviteden seröz, mukoid, pürülan veya kanlı sıvı gelmesi olarak tanımlanır. Tek başına bir hastalık değil, altta yatan inflamatuvar, enfeksiyöz, mekanik veya nörojenik bozuklukların bir semptomudur. Rinoreyi değerlendiren hekimin iki temel görevi vardır: sık görülen benign nedenleri doğru tanımak ve uygun tedaviyi başlatmak; beyin omurilik sıvısı (BOS) kaçağı gibi ciddi nedenleri erken ayırt ederek uygun merkeze yönlendirmek (1, 2).
Nazal mukozanın vasküler ve glandüler fonksiyonları sempatik, parasempatik ve duyusal sinir sistemi tarafından düzenlenir. Otonom sinir sistemi dengesinin parasempatik aktivite lehine bozulması, nazal sekresyon artışına ve mukozal konjesyona katkıda bulunabilir. Ayrıca trigeminal sinir uçlarından salınan duyusal P maddesi (Substance P) ve kalsitonin geni ile ilişkili peptit (CGRP) ile parasempatik otonomik innervasyonda görev alan asetilkolin ve vazoaktif intestinal peptit (VIP) gibi nöropeptitler nazal sekresyonu ve mukozal vasküler yanıtları düzenleyerek rinore gelişiminde rol oynayabilir (2).
BOS rinoresi, kafa tabanındaki kemik ve meningeal bariyerlerdeki defekt sonucunda subaraknoid mesafe ile sinonazal sistem arasında patolojik ileti oluşması ve BOS’un burundan dışarı akmasıdır. BOS fistülünün oluşması için yalnızca kemik defekti değil, dura ve araknoidde de defekt bulunmalıdır. En önemli komplikasyonlardan biri bakteriyel menenjittir. Daha nadiren beyin apsesi, ensefalit gelişebilir. BOS kaçağından şüphelenilen hastalarda tanı geciktirilmemelidir (3).
2. Etiyoloji ve lokalizasyon:
Rinore değerlendirmesinde anamnez temel öneme sahiptir. Tek taraflı, berrak ve sulu akıntı; özellikle travma, kafa tabanı veya transnazal cerrahi öyküsüyle birlikteyse BOS kaçağı mutlaka dışlanmalıdır. Tedaviye dirençli, tek taraflı sulu akıntının uzun süre alerjik rinit olarak değerlendirilmesi önemli bir klinik tuzaktır; bu durumda nazal sıvının biyokimyasal incelemesi gerekir (1-4).Rinorenin başlıca etiyolojik grupları ve tipik klinik özellikleri Tablo 1’de verilmiştir.
Rinore, farklı patofizyolojik mekanizmalar sonucunda gelişen ve inflamatuvar, noninflamatuvar veya BOS kaçağına bağlı olabilen klinik bir bulgudur. İnflamatuvar nedenler başlıca alerjik ve enfeksiyöz hastalıkları kapsarken, noninflamatuvar nedenler arasında nonalerjik rinopati, gustatuvar, senil, hormonal ve ilaç ilişkili rinore yer alır (1, 2).
2.I. Enfeksiyöz, alerjik ve nonalerjik rinitlere bağlı rinore:
Enfeksiyöz rinitin en sık nedeni viral üst solunum yolu enfeksiyonlarıdır; erken dönemde seröz olan sekresyon zamanla mukoid/mukopürülan karakter kazanabilir. Alerjik rinit, IgE aracılı Tip I hipersensitivite reaksiyonudur; hapşırma, burun kaşıntısı, konjesyon ve berrak rinore ile karakterizedir. Nonalerjik noninflamatuvar rinitler arasında vazomotor (idiyopatik), gustatuvar ve senil rinore ile ilaç ilişkili rinore yer alır. Otonomik disfonksiyon (parasempatik hiperaktivite) sonucu gelişen vazomotor rinore, sıcaklık değişimi, kuru hava ve irritanlarla; gustatuvar rinore ise özellikle acı veya sıcak gıdalarla tetiklenebilir. İlaç ilişkili rinit; beta adrenerjik blokerler, bazı antidepresanlar, sedatifler ve oral kontraseptifler gibi sistemik ilaçların kullanımıyla gelişebilir. Topikal nazal dekonjestanların uzun süreli veya aşırı kullanımına bağlı gelişen rebound nazal konjesyon ise rinitis medikamentozaolarak adlandırılır (1, 2).
2.II. BOS rinoresi:
BOS rinoresi travmatik, iyatrojenik, spontan, konjenital olabilir. Ayrıca neoplastik ve diğer kafa tabanı patolojilerine sekonder kaçaklar da görülebilir. BOS rinoresinin etiyolojik grupları ve özellikleri Tablo 2’de verilmiştir. Travmatik kaçaklarda anterior kafa tabanı kırıkları ile ilişkiliyken; iyatrojenik kaçaklarda transsfenoidal hipofiz, endoskopik sinüs ve diğer kafa tabanı girişimleri sonrasında oluşabilir (5). Diğer sekonder nedenler arasında neoplaziler, konjenital malformasyonlar, osteoradyonekroz ve hatta prolaktinoma tedavisi bulunur (6). Spontan BOS rinoresi özellikle orta yaşlı obez kadınlarda görülmekte ve idiyopatik intrakraniyal hipertansiyon (İİH) ile güçlü ilişki göstermektedir (5, 7).
BOS kaçaklarının başlıca anatomik lokalizasyonları kribriform plak (lamina cribrosa), etmoid çatı (fovea ethmoidalis ve kribriform plağın lateral lamellası), frontal sinüs posterior duvarı, planum sfenoidale ve sfenoid sinüstür (6). Sfenoid sinüs kaynaklı kaçaklarda özellikle lateral reses pnömatizasyonu, kemik defektinin yerleşimi ve komşu nörovasküler yapılar değerlendirilmelidir (Şekil 1). Lateral reses kaçaklarının patogenezinde intrakraniyal basınç artışı ve buna bağlı kemiğin yeniden şekillenmesi önemli rol oynayabilir; bu bölgedeki defektler, varyasyon olan persistan Sternberg kanalı ile ilişkili değildir (8). Etmoid çatı anatomisinin değerlendirilmesinde, olfaktör fossa derinliğini kribriform plağın lateral lamella yüksekliğine göre sınıflandıran Keros sistemi kullanılır: Tip I (1-3 mm), Tip II (4-7 mm) ve Tip III (8-16 mm). Tip III anatomisinde lateral lamellanın daha uzun olması ve etmoid çatı asimetrisi gibi anatomik varyasyonlar, endoskopik sinüs cerrahisinde iyatrojenik kafa tabanı yaralanmasına bağlı BOS kaçağı riski oluşturduğundan önemlidir (9).
3. BOS rinoresi ne zaman düşünülmelidir:
Tek taraflı, berrak ve sulu nazal akıntı; öne eğilme veya valsalva manevrası ile artış; sabahları belirginleşme; tuzlu/metalik tat; travma veya transsfenoidal/transkraniyal kafa tabanı cerrahi öyküsü; tekrarlayan menenjit ve açıklanamayan spontan unilateral rinore BOS kaçağını düşündürmelidir. Klinik şüphe aşamasında ateş, ense sertliği, bilinç değişikliği, pnömosefali veya eşlik eden ciddi kafa travması gibi bulgular varsa acil değerlendirmek gerekir. Her berrak rinore BOS kaçağı değildir; ancak unilateral, su gibi ve pozisyonla değişen rinore mutlaka araştırılmalıdır (5, 6).
4. Tanı algoritması:
BOS rinoresinin tanısında temel amaç, nazal sekresyonun BOS içerdiğini biyokimyasal olarak doğrulamak ve kaçağa neden olan kafa tabanı defektinin anatomik lokalizasyonunu belirlemektir. Biyokimyasal doğrulamada β2-transferrin ve β-trace protein en güvenilir belirteçlerdir. Glukoz oksidaz testi, düşük tanısal güvenilirliği nedeniyle önerilmez (3). Ancak intermittan veya düşük debili kaçaklarda örnek alınamaması ya da testin negatif çıkması, BOS fistülünü kesin dışlamaz. Anatomik lokalizasyonun belirlenmesinde ince kesitli yüksek çözünürlüklü bilgisayarlı tomografi (BT), kemik defektlerinin değerlendirilmesinde temel yöntemdir. Yüksek çözünürlüklü üç boyutlu T2 ağırlıklı manyetik rezonans görüntüleri (MR) sekansları (CISS, FIESTA veya SPACE), BOS ile dolu fistül traktının ve eşlik eden meningoensefaloselin değerlendirilmesinde yararlıdır. FLAIR sekansı ise seçilmiş olgularda ek bilgi sağlayabilir (3, 5, 6). BOS rinoresi tanı algoritması Tablo 3’te basamaklar halinde verilmiştir.
BT’de kemik defektinin görülmesi aktif BOS fistülü ile eş anlamlı değildir. Subaraknoid boşluk ile nazal kavite arasındaki BOS iletişimi, klinik, biyokimyasal ve radyolojik bulgular birlikte değerlendirilerek belirlenmelidir. Rinoresi olan iki farklı hastanın Resim 1 ve 2’de ince kesitli beyin BT ve MR görüntüleri verilmiştir.
5. Rinorenin medikal ve girişimsel tedavisi:
Alerjik ve nonalerjik rinitte tedavi, etiyoloji ve baskın semptomlara göre düzenlenir. Topikal intranazal kortikosteroidler (mometazon furoat, flutikazon propiyonat) alerjik rinitte temel tedavilerden biridir. Topikal intranazal antihistaminikler (azelastin, olopatadin) hızlı semptom kontrolünde; topikal intranazal antikolinerjikler (ipratropiyum bromür) özellikle sulu rinore ile seyreden vazomotor, gustatuvar ve senil rinitte kullanılabilir. Topikal nazal dekonjestanların uzun süre kullanılması rinitis medikamentosa riski nedeniyle önerilmez (2, 4). Uygun medikal tedaviye dirençli seçilmiş kronik rinit hastalarında posterior nazal sinir bölgesine yönelik kriyoablasyon veya radyofrekans ablasyonu uygulanabilir ancak BOS rinoresi tedavisi değildir (10).
6. BOS rinoresinde tedavi ve cerrahi karar:
BOS rinoresinin tedavisi; etiyoloji, defektin lokalizasyonu ve boyutu, BOS kaçağının debisi, eşlik eden intrakraniyal basınç artışı ve önceki onarım öyküsü dikkate alınarak bireyselleştirilmelidir. Endoskopik endonazal onarım, endoskopik olarak erişilebilir anterior kafa tabanı BOS kaçaklarında tercih edilen cerrahi yaklaşımdır. Açık veya transkraniyal cerrahi ise endoskopik erişimin yetersiz kaldığı, eşlik eden intrakraniyal patolojilerin bulunduğu veya kompleks rekonstrüksiyon gerektiren seçilmiş olgularda düşünülebilir (5, 11, 12).
6.I. Konservatif tedavi:
Küçük, akut travmatik ve düşük debili BOS kaçaklarında seçilmiş hastalarda kısa süreli (7-14 gün) konservatif izlem uygulanabilir. Bu süreçte baş elevasyonu, burun sümkürmekten ve ağır kaldırmaktan kaçınma ile öksürük ve kabızlığın kontrolü önerilir. Spontan BOS fistüllerinde erken cerrahi onarım ve hastaların menenjit belirtileri konusunda bilgilendirilmesi önerilmektedir. Enfeksiyon bulgusu bulunmayan hastalarda uzun süreli rutin antibiyotik profilaksisinin menenjit riskini azalttığı gösterilmemiştir. Konservatif tedaviye rağmen devam eden travmatik kaçaklarda cerrahi onarım değerlendirilmelidir. Spontan BOS rinoresinde ise konservatif önlemler tek başına kalıcı tedavinin yerini almaz; cerrahi onarım ve eşlik eden intrakraniyal hipertansiyonun değerlendirilmesi esastır (5).
Lomber drenajın tüm hastalarda rutin kullanımı önerilmez. Güncel literatürde, tüm hasta alt gruplarında perioperatif lomber drenaj kullanımının cerrahi başarı üzerinde istatistiksel olarak anlamlı bir katkısı gösterilememiştir (12). Bununla birlikte yüksek debili kaçaklar, geniş dural defektler, revizyon cerrahisi ve kompleks kafa tabanı rekonstrüksiyonu gibi seçilmiş durumlarda yardımcı yöntem olarak değerlendirilebilir.
6.II. Endoskopik cerrahi ve rekonstrüksiyon:
Endoskopik endonazal onarımın başlıca avantajları, kraniotomi gerektirmemesi, defektin doğrudan görüntülenmesine ve farklı rekonstrüksiyon tekniklerinin uygulanmasına olanak sağlamasıdır. Cerrahi amaç, yalnızca defektin kapatılması değil, subaraknoid boşluk ile sinonazal kavite arasında kalıcı ve sızdırmaz bir bariyer oluşturulmasıdır. Defekt çevresindeki mukoza uygun şekilde hazırlanır; fistül traktı ve varsa herniye meningeal veya serebral doku değerlendirilir. Endoskopik endonazal rekonstrüksiyonda fasya, yağ, kıkırdak veya kemik gibi serbest greftler ile gerektiğinde vaskülarize flepler kullanılabilir. Özellikle geniş ve yüksek debili defektlerde pediküllü nazoseptal flep önemli bir rekonstrüksiyon seçeneğidir (6, 12).
Türkiye’den bildirilen serilerde, endoskopik BOS rinoresi onarımında yüksek başarı oranları bildirilmiştir. Karamert ve ark. 18 olguluk spontan BOS rinoresi serilerinde primer cerrahi başarıyı %88,9, revizyon sonrası toplam başarıyı %100 olarak bildirmiş; defekt lokalizasyonu ve kullanılan greft materyalinin cerrahi başarı üzerinde anlamlı etkisini gösterememiştir (13). Gök ve ark. ise anterior kafa tabanı defektlerinin açık transbazal cerrahi ile rekonstrüksiyonunda, iki fasya lata tabakası arasına vaskülarize perikranyum yerleştirilen üç katmanlı bir teknik tanımlamıştır (Şekil 2). On yedi olgudan oluşan serilerinde takip süresince postoperatif BOS kaçağı, menenjit, apse veya tansiyon pnömosefali bildirilmemiştir. Bu çalışmanın, başarı oranı çok yüksek olup küçük ve kontrol grubu bulunmayan bir cerrahi seri olduğundan, tekniğin diğer rekonstrüksiyon yöntemlerine üstünlüğünü kanıtlamamaktadır (14). Defekt özelliklerine göre rekonstrüksiyon seçenekleri Tablo 4’te özetlenmiştir.
BOS fistüllerinin endoskopik onarımında cerrahi yaklaşım defektin lokalizasyonuna göre belirlenir. Kribriform plak ve etmoid çatı defektlerinde transetmoidal/transkribriform, santral sfenoid defektlerinde transsfenoidal, lateral sfenoid reses defektlerinde ise transpterigoid yaklaşım uygulanabilir. Ulaşılması güç frontal sinüs defektlerinde genişletilmiş endoskopik veya kombine yaklaşımlar gerekebilir (15, 16).
Güncel meta-analizlerde endoskopik BOS rinoresi onarımının primer başarı oranı %90’ın üzerinde bildirilmiştir. Çok katmanlı rekonstrüksiyon özellikle geniş ve yüksek debili defektlerde tercih edilebilmekle birlikte, tek katmanlı onarıma üstünlüğü kesin olarak gösterilememiştir. Perioperatif lomber drenajın cerrahi başarıyı anlamlı ölçüde artırdığı da gösterilemediğinden rutin kullanım yerine seçilmiş olgularda değerlendirilmesi uygundur (11, 12).
7. Spontan BOS rinoresi ve İİH:
Spontan BOS rinoresi, idiyopatik intrakraniyal hipertansiyon (İİH) ile ilişkili olabilir. Kronik intrakraniyal basınç artışı, kafa tabanında kemik incelmesine, yeniden şekillenmeye ve defekt oluşumuna katkıda bulunabilir. Görüntülemede empty sella, optik sinir kılıfında genişleme, posterior glob düzleşmesi ve meningoensefalosel gibi bulgular saptanabilir. Ancak bu bulgular tek başına İİH tanısı koydurmaz. Aktif BOS kaçağı intrakraniyal basıncı azaltarak baş ağrısı ve papilödem gibi klasik İİH belirtilerini maskeleyebilir; cerrahi onarım sonrasında baş ağrısı, papilödem veya pulsatil tinnitus belirginleşebilir (5, 7).
Bu nedenle spontan BOS rinoresinin yönetimi yalnızca anatomik defektin kapatılmasıyla sınırlı olmamalı, eşlik eden intrakraniyal hipertansiyon da değerlendirilmelidir. Tedavide kilo kontrolü, nörooftalmolojik izlem ve uygun hastalarda asetazolamid gibi intrakraniyal basıncı azaltmaya yönelik tedaviler düşünülebilir. Görmeyi tehdit eden veya medikal tedaviye dirençli intrakraniyal hipertansiyonda, seçilmiş olgularda ventriküloperitoneal ya da lumboperitoneal şant ile BOS diversiyonu multidisipliner olarak değerlendirilmelidir. Asetazolamid kafa tabanı defektini onarmaz; intrakraniyal basınç kontrolüne yönelik yardımcı tedavidir. Aktif BOS kaçağı sırasında ölçülen normal açılış basıncı İİH’yi dışlamaz. Onarım sonrası nörooftalmolojik ve intrakraniyal basınç izlemi önemlidir (5, 7).
Perioperatif lomber drenajın hasta seçimindeki rolü, İİH ile ilişkili kaçaklarda asetazolamidin optimal kullanım süresi ve intrakraniyal basınç kontrolünün uzun dönem nüks üzerindeki etkisi konusunda kanıtlar hâlen sınırlıdır. Bu alanlarda ileri çalışmalara ihtiyaç bulunmaktadır.
BOS rinoresi şüphesi bulunan hastalarda tanısal değerlendirme geciktirilmemeli; kaçak doğrulandığında hasta, endoskopik kafa tabanı cerrahisi konusunda deneyimli beyin ve sinir cerrahisi ile kulak burun boğaz uzman ekiplerinin bulunduğu bir merkeze yönlendirilmelidir. BOS rinoresi yönetim algoritması Şekil 3’te sunulmuştur.
Kaynaklar
- Fokkens WJ, Lund VJ, Hopkins C, et al. European position paper on rhinosinusitis and nasal polyps 2020. Rhinology 2020;58(Suppl 29):1-464.
- Hellings PW, Klimek L, Cingi C, et al. Non-allergic rhinitis: position paper of the European Academy of Allergy and Clinical Immunology. Allergy 2017;72(11):1657-65.
- Oakley GM, Alt JA, Schlosser RJ, et al. Diagnosis of cerebrospinal fluid rhinorrhea: an evidence-based review with recommendations. Int Forum Allergy Rhinol 2016;6(1):8-16.
- Ecevit MC, Özcan M, Haberal Can İ, ve ark. Turkish guideline for diagnosis and treatment of allergic rhinitis (ART). Turk Arch Otorhinolaryngol 2021;59(Suppl 1):1-157.
- Georgalas C, Oostra A, Ahmed S, et al. International consensus statement: spontaneous cerebrospinal fluid rhinorrhea. Int Forum Allergy Rhinol 2021;11(4):794-803.
- Kahiloğulları G, Beton S. Kafa travmalarına bağlı rinore’nin endonazal endoskopik tamiri. Türk Nöroşir Derg 2020;30(2):279-86.
- de Macedo Filho L, Machado CCP, Mendes GBB, et al. Spontaneous rhinorrhea and idiopathic intracranial hypertension: a complex and challenging association. Neurol Neurochir Pol 2024;58(1):31-7.
- Illing E, Schlosser RJ, Palmer JN, et al. Spontaneous sphenoid lateral recess cerebrospinal fluid leaks arise from intracranial hypertension, not Sternberg’s canal. Int Forum Allergy Rhinol 2014;4(3):246-50.
- Mahdian M, Karbasi Kheir M. CBCT assessment of ethmoid roof variations through Keros, Gera, and TMS classifications. Int J Otolaryngol 2022;2022:3708851.
- Kim DH, Kim SW, Kim SW, et al. An indirect comparative analysis of two posterior nasal nerve ablation techniques for treating chronic rhinitis: a systemic review and meta-analysis. Am J Otolaryngol 2024;45(2):104130.
- Alsarraj MA, Mogharbel A, Hanbazazah K, et al. The long-term outcomes of surgical approaches for managing cerebrospinal fluid rhinorrhea: a systematic review and single-arm meta-analysis. Eur Arch Otorhinolaryngol 2026;283(3):1727-61.
- Mughal Z, Osuji J, Jonah S, et al. Outcomes of endoscopic management of spontaneous cerebrospinal fluid rhinorrhea: a meta-analysis. Laryngoscope 2026;136(1):36-49.
- Karamert R, Kuyumcu İ, Düzlü M, ve ark. İdiyopatik spontan beyin omurilik sıvısı rinore: endoskopik onarım sonuçlarını etkileyen faktörler. KBB ve BBC Dergisi 2020;28(1):57-63.
- Gök A, Erkutlu İ, Alptekin M, Kanlikama M. Three-layer reconstruction with fascia lata and vascularized pericranium for anterior skull base defects. Acta Neurochir (Wien) 2004;146(1):53-7.
- Mughal Z, Martinez-Devesa P, Boukas A, et al. Contemporary management of cerebrospinal fluid rhinorrhoea: A review of the literature. J Clin Med. 2025;14(3):995.
- Castelnuovo P, Valentini M, Sileo G, et al. Management of recurrent cerebrospinal fluid leak, current practices and open challenges: A systematic literature review. Acta Otorhinolaryngol Ital. 2023;43 (Suppl 1):S14-27.
Tablo 1. Rinorenin başlıca etiyolojik grupları ve tipik klinik özellikleri
| Grup | Örnekler | Tipik özellik |
| Enfeksiyöz | Viral rinit, akut bakteriyel rinosinüzit | Başlangıçta seröz; ilerleyen dönemde mukopürülan olabilir. Ateş, öksürük eşlik edebilir. |
| İnflamatuvar/alerjik | Alerjik rinit, | Berrak, sıklıkla bilateral; hapşırma ve kaşıntı eşlik eder. |
| Nonalerjik, Nonenfeksiyöz | Vazomotor, gustatuvar, senil, ilaç ilişkili | Berrak; irritan, sıcaklık veya gıda ile tetiklenebilir. |
| BOS rinoresi | Travmatik, iyatrojenik, spontan, konjenital, neoplastik | Genellikle unilateral, su gibi ve pozisyonla artan akıntı. |
Tablo 2. BOS rinoresinin etiyolojik grupları ve özellikleri
| Etiyoloji | Özellikler |
| Travmatik | Anterior kafa tabanı kırıkları; kribriform plak, fovea ethmoidalis, etmoid çatı, frontal sinüs posterior duvarı ve sfenoid sinus. |
| İyatrojenik | Transsfenoidal, endoskopik sinüs/kafa tabanı, frontal sinüs ve orbita cerrahileri sonrası. |
| Spontan | İİH ile ilişkili olabilir; empty sella, optik sinir kılıfında genişleme ve meningoensefalosel eşlik edebilir. |
| Konjenital | Özellikle pediatrik olgularda ensefalosel veya meningoensefalosel ile ilişkili olabilir. |
| Neoplastik | Kafa tabanında kemik destrüksiyonu yapan tümörler ile ilişkili olabilir. |
Tablo 3. BOS rinoresinde tanısal yaklaşım
| Basamak | Yaklaşım |
| 1 | Unilateral, berrak ve pozisyonla değişen rinoreyi sorgula. |
| 2 | Travma veya cerrahi öyküsünü değerlendir. |
| 3 | β2-transferrin veya β-trace protein ile BOS varlığını doğrula. |
| 4 | İnce kesit BT + 3 boyutlu T2, CISS, FIESTA veya SPACE MR ile lokalizasyon yap. |
| 5 | Lokalize edilemeyen seçilmiş olgularda BT/MR sisternografi veya intratekal fluorescein düşün. |
| 6 | Spontan kaçakta İİH açısından vücut kitle indeksi (BMI), papil ödem ve radyolojik bulguları (empty sella, optik sinir kılıfı) değerlendir. |
| 7 | Defekt ve intrakraniyal basınç (İKB) durumuna göre cerrahi planlama yap. |
Tablo 4. Defekt özelliklerine göre cerrahi yaklaşım ve rekonstrüksiyon seçenekleri
| Klinik durum | Yaklaşım |
| Küçük/düşük debili defekt | Serbest greft; fasya veya perikondrium. |
| Büyük/yüksek debili defekt | Çok katmanlı rekonstrüksiyon ± vaskülarize flep. |
| Spontan BOS rinoresi | Endoskopik onarım + İİH değerlendirmesi. |
| Sfenoid lateral reses | Ayrıntılı ince kesitli BT/MR ve deneyimli cerrahi ekip. |
| Revizyon/persistan kaçak | Yeniden görüntüleme ve endoskopik onarım + kompleks rekonstrüksiyon (gerekirse transkraniyal yaklaşım). |
| Endoskopik erişilemeyen defekt | Seçilmiş vakalarda açık/transkraniyal yaklaşım. |
Şekil 1. BOS rinoresinde sık kafa tabanı lokalizasyonları sol üstte sagittal, sağ üstte koronal Beyin BT ince kesitlerde renklendirilerek gösterilmiştir. Sol altta ethmoid çatı değerlendirmesinde Keros sınıflaması, sağ altta sfenoid sinüs lateral resesi gösterilmiştir (Gaziantep Üniversitesi Tıp Fakültesi, Beyin ve Sinir Cerrahisi Kliniği arşivinden, hasta onamı alınarak)
Şekil 2. Fasya lata ve vaskülarize perikranyum kullanılan üç tabakalı anterior kafa tabanı rekonstrüksiyonu (14) (Çizim, Dr. İbrahim Erkutlu’nun özgün şeması temel alınarak, yapay zekâ destekli görsel aracıyla yeniden hazırlanmıştır; kullanım izni mevcuttur)
Şekil 3. BOS rinoresinde etiyolojiye dayalı tanı, tedavi seçimi ve takip algoritması (İKB: intrakraniyal basınç; İİH: idiyopatik intrakraniyal hipertansiyon; VP: ventriküloperitoneal)
Resim 1. Rinoresi olan bir hastanın kemik pencerede Beyin BT sagittal, koronal, aksiyel ince kesitlerde; solda ethmoid çatı+ frontal sinüs posterior duvarında BOS kaçağı ile ilişkili kemik defektleri (Gaziantep Üniversitesi Tıp Fakültesi, Beyin ve Sinir Cerrahisi Kliniği arşivinden, hasta onamı alınarak)
Resim 2. Rinoresi olan bir hastanın T2 ağırlıklı Beyin MR sagittal, koronal, aksiyel kesitlerde; solda kribriform plak + ethmoid çatı + frontal sinüs posterior duvarındaki defekt bölgeleriyle ilişkili BOS sinyalli + meningoensefalosel (Gaziantep Üniversitesi Tıp Fakültesi, Beyin ve Sinir Cerrahisi Kliniği arşivinden, hasta onamı alınarak)
